رباط شرف، كاروانسرای در ۴۵ كيلومتری شهرسرخس است كه در کهن ترین ترين متون جغرافيای اسلامی از رباط به عنوان آبگينه يادكرده اند. طبق مدارك ومتون تاريخی بانی بنای فعلی «شرف الدين ابوطاهربن سعدالدين عل القمی » است كه مدتی حكومت مرو را و سرانجام صدرات سلطان سنجررابرعهده داشت. باتوجه به كتيبه موجود بنای رباط به سال ۵۴۹هجری قمری در زمان سلطان سنجرسلجوقی با مصالح آجر وگچ ساخته شده است و بی شك يكی از شاهكارهای هنر ايرانی به شمار می رود.

اين بنا در حاشيه جاده قديم نيشابور-سرخس (جاده ابریشم)و شش كيلومتری جاده سرخس -مشهد قرار دارد. بعد از تپه های كم ارتفاع روستای شورلق، اين بنای با وقار در ميان بيابان ساكت وآرام خودنمايی می كند.شكل اين رباط از دور به دژی بزرگ شبيه است از داخل به مانند یک کاخ جلوه می کند.

این بنا دو صحن دارد و هرصحن دارای چهار ایوان به شکل چلیپا (صلیب) و شبستان می باشد و همچنین آجر چینی و کتیبه های آن جلوه خاصی دارد.

 

هجوم تاتار و بلاي تيمور و مصيبت ازبك و تكان زلزله و كوبندگي باد و باران در برّ بيابان باشد كه باشد كاروانسراي رباط شرف هنوز استوار است.

اين كاروانسرا يكي از بناهاي كليدي معماري اسلامي به شمار مي‌رود و در معماري ايران نيز جايگاه ويژه‌‌اي دارد. رعايت دقيق و همه جانبه تناسبات و اصول معماري ايراني در طراحي و ساخت و به كارگيري طرح‌هاي آجرچيني متنوع و بديع در نماي ايوان‌ها و طاق‌ها و طاقچه‌ها و گنبدها عناصري هستند كه اين كاروانسراي شاهي را شبيه به يك عمارت قصرگونه قلمداد مي‌كنند.

نقشه ساختماني رباط شرف با ديگر كاروانسراها تفاوت دارد. همچنين وجود كتيبه‌هاي گچي و طرح‌هاي آجرچيني در بقيه كاروانسراها مرسوم نبود.اما در كاروانسراي رباط شرف، تقريباً تمام آجرچيني‌‌هايي كه در نماي ديوارها، گنبدها و طاق‌هاي آن ايجاد شده طرح‌دار مي‌باشند.

از طرفي گچبري‌هاي رباط شرف از جالب‌ترين نمونه‌هاي اين هنر در سده ششم هجري است. تا جايي كه كتيبه‌هاي حاشيه محراب‌هاي دو نمازخانه كاروانسرا، با بهترين كتيبه‌هاي محراب‌هاي مساجد ايران، از لحاظ زيبايي و طرح برابري مي‌كنند.

در اوايل عصر اسلامي، پاسگاه‌هاي مستحكم مرزي به نام«رباط» ايجاد شده بود كه ساكنانش در صورت لزوم در برابر كافران به دفاع مي‌پرداختند. نفرات آنها معمولاً از افراد داوطلبي بودند كه دفاع از آنجا را فريضه‌اي ديني تلقي مي‌كردند و شك نيست كه در عين حال به محافظت از كاروان‌هايي مي‌پرداختند كه در حوزه استحفاظي آنان در رفت و آمد بودند.

بعداً رباط به استحكاماتي گفته شد كه وسعت كافي براي جادادن سكنه محلي را هم داشت.

نام ديگر اين كاروانسرا، ‌آبگينه يا رباط آبگينه بود كه در سال 508هـ.ق توسط شرف‌الدين ملقب به وجيه‌الملك، وزير سلطان سنجر سلجوقي بنا  شد. اين كاروانسرا در مسير باستاني مرو- نيشابور، يكي از مسيرهاي اصلي جاده ابريشم قرار داشته و امروزه در مسير توس- سرخس قرار دارد.

 

منابع :
http://fa.wikipedia.org
www.hamshahrionline.ir
http://super-visor.blogfa.com/